این پژوهش به بررسی تفاوت میان کاربرد فعل معلوم و فعل مجهول در قرائات ده‌گانه متواتر قرآن می‌پردازد. این تفاوت صرفاً یک تغییر دستوری نیست که در آن فاعل حذف و مفعول جانشین او شود؛ بلکه می‌تواند شیوۀ انتقال پیام، برجسته‌سازی اجزای جمله و میزان توجه به انجام‌دهندۀ فعل را تغییر دهد. پژوهش از این مسئله آغاز می‌شود که اصطلاح «فعل مجهول» همیشه تعبیر دقیقی نیست؛ زیرا در بسیاری از آیات، انجام‌دهندۀ واقعی فعل ناشناخته نیست و از سیاق آیه می‌توان آن را تشخیص داد؛ به‌ویژه در مواردی که انجام‌دهندۀ فعل خداوند متعال است.



روش پژوهش توصیفی، تحلیلی و مقایسه‌ای است. ابتدا صورت‌های مختلف قرائت بر اساس منابع اصلی علم قرائات بررسی و تثبیت شده‌اند. سپس نمونه‌هایی از آیاتی انتخاب شده‌اند که تغییر فعل از معلوم به مجهول یا برعکس، بر کانون اصلی پیام اثر می‌گذارد؛ برای مثال، گاهی توجه را به انجام‌دهندۀ فعل معطوف می‌کند و گاهی خود رویداد یا کسی را که فعل بر او واقع شده است، برجسته می‌سازد. نمونه‌های بررسی‌شده آیاتی از سوره‌های آل‌عمران، انعام، توبه، یوسف، نحل، حج، سبأ، احقاف و فجر را شامل می‌شود.



نتایج نشان می‌دهد که دو قرائت ممکن است از نظر پیام اصلی آیه یک معنا را برسانند، اما هرکدام بخشی متفاوت از آن معنا را برجسته کنند. فعل معلوم معمولاً انجام‌دهندۀ فعل یا نقش مستقیم او را آشکارتر می‌سازد؛ درحالی‌که فعل مجهول، توجه مخاطب را بیشتر به خود رویداد یا کسی معطوف می‌کند که فعل بر او انجام شده است. بنابراین، کاربرد فعل مجهول لزوماً به این معنا نیست که انجام‌دهندۀ فعل ناشناخته است یا مسئولیتی ندارد.



تحلیل آیات همچنین نشان داد که حذف فاعل در جمله منفی می‌تواند معنای آیه را عام‌تر و گسترده‌تر کند. همچنین در آیاتی که درباره جنگ سخن می‌گویند، مقدم‌شدن فعل مجهول بر فعل معلوم می‌تواند توجه مخاطب را از پیروزی و کنش جنگی به کشته‌شدن و شهادت منتقل کند. افزون بر این، معنای فعل معلوم یا مجهول به‌تنهایی تعیین نمی‌شود، بلکه عواملی مانند نفی، حصر، عطف، مرجع ضمیر و سیاق کلی آیه نیز در فهم آن مؤثرند. ازاین‌رو، برای تفسیر هر قرائت باید نخست صورت دقیق قرائت و ساختار نحوی آن مشخص شود و سپس کارکرد معنایی و ارتباطی آن در مجموع آیات مرتبط بررسی گردد.



پژوهش برای توضیح رابطۀ میان این قرائات، مفهوم «تکامل خبری» را پیشنهاد می‌کند. مقصود از این مفهوم آن است که قرائات مختلف، با وجود اشتراک در پیام اصلی، یک رویداد را از زاویه‌های متفاوت نشان می‌دهند و از این راه، معنای یکدیگر را کامل‌تر می‌کنند. در پایان، پژوهش نتیجه می‌گیرد که «عاملیت» در این آیات تنها به فاعل دستوری محدود نیست، بلکه انجام‌دهندۀ واقعی فعل، سبب وقوع آن، کسی که فعل بر او واقع شده و عنصری را که در کانون پیام آیه قرار گرفته است نیز دربرمی‌گیرد.